ولى مقاومت سرب كمتر از سنگ به ويژه در درون آن است ، لذا ممكن است با گذشت زمان تباه شود و از ميان برود . نمىتوانم به اين پرسش پاسخ دقيق و درستى بدهم ، زيرا آگاهى من از امور فنى اندك است ، ولى نتايج به دست آمده از مشاهده و بررسى ويرانه‌هاى اين سد با مطالب مندرج در مآخذ و منابع كه با قاطعيت از آنها ياد كرده‌اند متناقض است « 1 » . ارامنه به دربند ، چور « 2 » Chor مىگويند . اينجا يكى از مراكز آيين مسيح بوده است . مدتى نيز بطريق مسيحى در اين ناحيه مىزيسته است . به ديگر سخن شهر دربند اسقف‌نشين بود كه بعدها به پرثو ( برذعه - بردع ) بزرگترين شهر آلبانيا منتقل گرديد . با اين وصف دربند تا زمان تجديد بناى سدّ در سال 733 ميلادى به عنوان شهرى بطريق‌نشين همچنان باقى بود . راجع به گسترش آيين مسيح بايد متذكر شويم كه آيين مزبور در روزگار پادشاهى يزدگرد اول ( سالهاى 399 - 420 ميلادى ) و نزديك به دوران فرمانروايى تئودوسيوس امپراتور بيزانس ( 408 - 450 ميلادى ) رواج يافت . الفباى خط آلبانيايى توسط كشيشان ارمنى تدوين گرديد . زبان آلبانيايى داراى اصواتى بود كه در زبان ارمنى وجود نداشتند . پس از تدوين الفباى آلبانيايى كتاب مقدس به اين زبان برگردانده شد . با تبديل شهر پرثو ( برذعه ) به جايگاه بطريق آلبانيا ، اين شهر به جاى شهر قبله ( كبلك ) به عنوان شهر مهم آلبانيا محسوب شد و اين عنوان را تا قرن دهم ميلادى نيز حفظ نمود ، چنان كه در نوشته‌هاى مؤلفان عرب از بردعه ( پرثو ) به عنوان بزرگترين شهر سراسر اين سرزمين ياد شده است . از قرار معلوم طبقات پائين شهرى به آيين مسيحيت گرويده بودند . اكنون هر نظرى بدان داشته باشند ، بايد گفت كه آيين مذكور نيروى فرهنگى بزرگى در جهان آن روزگار به شمار مىرفت . در سرزمينهايى كه سلاحهاى روميان بىاثر بودند ، مسيحيت پيروز مىگشت . مىدانيم كه در پيكارهاى روم شرقى با ايران ، برترى از آن ايرانيان بود ، ولى مسيحيت همچنان پيروز مىشد و در ايران نيز كليساهاى مسيحى تأسيس مىگرديد . بعدها هنگامى كه عربها در استانهاى مرزى ايران

--> ( 1 ) . دربارهء دربند و ديوارهاى آن ر . ك . به : اخبار موجود دربارهء سخنرانيهاى واسيلى بارتولد در زمينهء تاريخ دربند ( ر . ك . به : آثار بارتولد ، چاپ روسى ، جلد دوم ، قسمت اول ، ص ص 786 - 787 ) و اخبار جديد دربارهء ديوارهاى دربند ( ر . ك . به : آثار بارتولد ، جلد دوم ، قسمت اول ، ص 788 ) و مقاله او Derbend ( E 1 - 1 ) ضمنا ر . ك . به : آرتارمونوف ، دربند قديم ، ( گزارش اوليه ) ، فرهنگ آلبانياى قفقاز ، مسكو - لنينگراد ، 1959 ، ص ص 274 - 284 . ب . استاويسكى . ( 2 ) . چول ، مقايسه كنيد با : W . Barthold , E 1 , 1 , S . 981 . يو . برگل .